Psikoterapi ekolleri.
Yan yana okunur.

Kuramsal çekirdek

Beck’in bilişsel modeline göre olayların kendisi değil, onların nasıl yorumlandığı duyguyu belirler. Ellis’in A-B-C şeması aynı düşünceyi daha yalın biçimde anlatır: olay, yorum ve sonuç birbirinden ayrılır. Terapi, yorumu değiştirmeyi değil, onu sınanabilir hâle getirmeyi hedefler.

Seans içinde

Seanslar ortak gündemle açılır; otomatik düşünceler kayıt edilir, Sokratik sorularla sınanır ve davranışsal deneylerle test edilir. Seanslar arası ödev ve oturum başına ölçüm, ilerlemenin görünür kalmasını sağlar.

Sınırlar

Kılavuzlarda en geniş kanıt tabanına sahip yaklaşımlardan biri olarak anılır; etki büyüklüğü soruna ve çalışmaya göre değişir.

Okuma listesi

• Beck, J. S. (2020). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond (3. baskı). Guilford Press.Yapı ve seans akışı için temel ders kitabı.
• Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.Kuramın birinci elden anlatımı.
• Ellis, A. (1962). Reason and Emotion in Psychotherapy. Lyle Stuart.A-B-C modelinin ilk ayrıntılı sunumu.

Kuramsal çekirdek

ACT’ta hedef, içsel deneyimi bastırmak değil, onu etkisiz kılmaktır. Düşünceyle “kaynaşmak” onu gerçek kabul etmek, “çözülme” ise onu bir dil olayı olarak görmek demektir. Kabul, şimdiki ana temas, kendini bağlam olarak görmek, değerler ve kararlı eylem birlikte çalışılır.

Seans içinde

Seanslar metafor ve deneyimsel alıştırmalarla yürür; “otobüsteki yolcular” gibi örneklerle kaçınmanın bedeli görünür kılınır. Değerler somutlaştırılır ve haftalık eylemlere çevrilir.

Sınırlar

Kanıt tabanı büyümektedir; sonuçlar çoğunlukla psikolojik esneklik üzerinden değerlendirilir.

Okuma listesi

• Hayes, S. C., Strosahl, K. D. ve Wilson, K. G. (2011). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindfulness and Change (2. baskı). Guilford Press.Kuram ve uygulama için ana başvuru kaynağı.
• Harris, R. (2019). ACT Made Simple (2. baskı). New Harbinger.Kavramlara kısa bir giriş.

Kuramsal çekirdek

Çocuklukta temel duygusal ihtiyaçlar karşılanmadığında şemalar yerleşir ve yetişkinlikte aynı kalıbı yeniden üretir. Terapi, şemayı değil kişiliği hedef alır: mod analiziyle o an hangi durumda olunduğu görülür, sınırlı ebeveynlik ve sandalye çalışmasıyla yeni bir öğrenme kurulur.

Seans içinde

İlk aylar ilişkisel ilerler; şema envanteri ve günlük kayıtlarla kalıplar haritalanır. İmge ile yeniden yazma ve sandalye çalışması, duyguyla bilişi bir araya getirir.

Sınırlar

Özellikle kişilik örgütlenmesi güçlüklerinde geliştirilmiştir; kanıt tabanı BDT’ye kıyasla daha yenidir.

Okuma listesi

• Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.Kuram ve tekniklerin tam anlatımı.
• Farrell, J. M. ve Shaw, I. A. (2012). Group Schema Therapy for Borderline Personality Disorder. Behavior Therapy, 43(1), 113–128.Grup uygulamasının ayrıntılı aktarımı.

Kuramsal çekirdek

Linehan, kabul ile değişimi birbiriyle çelişen iki uç olarak değil, birlikte tutulması gereken bir diyalektik olarak ele aldı. Yoğun duygu tepkisi olan kişilerde hem geçerleme hem de yeni beceri gereklidir.

Seans içinde

Bilinçli farkındalık, sıkıntıya dayanma, duygu düzenleme ve kişilerarası etkililik becerileri haftalık grupla öğretilir; kriz anında telefon koçluğu devreye girer. Terapiyi sürdürebilmek başlıca başarı ölçütüdür.

Sınırlar

Yoğun intihar riski ve kişilik örgütlenmesi güçlükleriyle başlayan yapı, bugün daha geniş gruplarda denenmektedir.

Okuma listesi

• Linehan, M. M. (1993). Cognitive-Behavioral Treatment of Borderline Personality Disorder. Guilford Press.Kuramsal temel.
• Linehan, M. M. (2014). DBT Skills Training Manual (2. baskı). Guilford Press.Beceri grubunun uygulama el kitabı.

Kuramsal çekirdek

Sorunun geçmişi her zaman çözümün anahtarını vermez. Zorunlu olmadığı için getirilen danışanda bile “istisna” bulunur: sorunun olmadığı ya da daha hafif olduğu anlar. Bu anlar çoğaltıldığında değişme başlar.

Seans içinde

Mucize soru ile istenen gelecek tanımlanır, ölçeklerle ölçülür ve “bir adım ileri” somutlaştırılır. Dil, sorundan çok çözümün dilidir.

Sınırlar

Kısa süreli ve hedef odaklı çalışma, derin travma ya da acil risk durumlarında tek başına yeterli değildir.

Okuma listesi

• de Shazer, S., Dolan, Y., Korman, H., Trepper, T., McCollum, E. ve Berg, I. K. (2007). More Than Miracles: The State of the Art of Solution-Focused Brief Therapy. Haworth Press.Yöntemin olgunlaşmış sunumu.
• Berg, I. K. ve Miller, S. D. (1992). Working with the Involuntary Client. W. W. Norton.Zorunlu danışanlarla çalışma.

Kuramsal çekirdek

Belirti, bireyin içinde değil, ilişkinin içinde taşınır. Bowen’ın üçgenleşmesi, Minuchin’in yapısı ve Haley’nin güç örüntüleri, aynı soruna üç mercek tutar. Değişme, bir kişinin değil, sistemin dilinin değişmesiyle olur.

Seans içinde

Oturuma aile üyeleri alınır; döngüler ve sınırlar yerinde gözlenir, jenosonagramla kuşaklar arası kalıplar çıkarılır. Terapist yönlendirici olabilir.

Sınırlar

Şiddet, zorlama ya da acil risk olan ilişkilerde eş zamanlı görüşme güvenlik nedeniyledir; ertelenebilir.

Okuma listesi

• Bowen, M. (1978). Family Therapy in Clinical Practice. Jason Aronson.Kuşaklar arası kuramın temeli.
• Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.Yapısal yaklaşımın klasiği.
• Haley, J. (1976). Problem-Solving Therapy. Jason Aronson.Stratejik kısa süreli çalışma.

Kuramsal çekirdek

Çocuk için oyun, konuşmanın karşılığıdır. Axline’ın koşulsuz kabulü ve sınırlı özgürlüğü, çocuğun kendi ritminde düzenlemesini; Winnicott’un “geçiş alanı” ise oyunun yaratıcılığı nereye yerleştirdiğini açıklar.

Seans içinde

Oda sabittir, sınırlar nettir, terapist çocuğun liderliğini izler ve duyguyu yansıtır. Ebeveynle paralel görüşme ve ölçüm, sürecin parçasıdır.

Sınırlar

Oyun materyallerinin ve odanın seçimi, uygulamanın geçerliği için kuramsal eğitim gerektirir.

Okuma listesi

• Axline, V. M. (1947). Play Therapy in Clinical Practice. Houghton Mifflin.Yönlendirilmeyen oyunun ilk klasiği.
• Landreth, G. L. (2012). Play Therapy: The Art of the Relationship (3. baskı). Routledge.İlişkinin nasıl kurulduğu.
• Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. Tavistock Publications.Oyunun kuramsal konumu.

Kuramsal çekirdek

Travmatik anı, işlenemediğinde şimdiki zamanın diliyle konuşur. EMDR çift yönlü uyaranla anının yeniden işlenmesini; uzatılmış maruz bırakma ise kaçınmanın kırılmasını hedefler. Her ikisinde de hazırlık ve güvenlik önkoşuldur.

Seans içinde

İlk aşamalar güvenliği, düzenlemeyi ve anı haritasını kurar; ancak sonra hedef anılarla çalışılır. Seans sonrası tepkiler izlenir.

Sınırlar

Travma sonrası stres için kılavuzlarda yer alan tedaviler arasındadır; stabilizasyonu atlayan uygulama zararı artırabilir.

Okuma listesi

• Shapiro, F. (2018). EMDR Therapy: Theory and Practice (2. baskı). Guilford Press.Protokolün birinci elden anlatımı.
• Foa, E. B., Hembree, E. A. ve Rothbaum, B. O. (2007). Prolonged Exposure Therapy for PTSD. Oxford University Press.Maruz bırakma protokolünün el kitabı.

Kuramsal çekirdek

Geçmişteki ilişkiler, bugünün ilişkilerinde tekrar eder. Savunmalar korunmak için kurulur ama esnekliği azaltır; aktarım ise bu tekrarı terapi odasına taşır. Bağlanma kuramı, bu örüntüye ampirik bir zemin verdi.

Seans içinde

Özgür çağrışım ve dikkatli dinleme ile örüntüler adlandırılır; ilişki içindeki anlar yorumlanır. Süreç, içgörü kadar bağlanma deneyiminin kendisiyle de çalışır.

Sınırlar

Sıklık ve çerçeve, yapılan işi köklü biçimde değiştirir; “psikodinamik” etiketi tek başına bir tedavi tarifi değildir.

Okuma listesi

• Bowlby, J. (1982). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment (2. baskı). Basic Books.Bağlanma kuramının temeli.
• Gabbard, G. O. (2014). Psychodynamic Psychiatry in Clinical Practice (5. baskı). American Psychiatric Publishing.Klinik uygulama için geniş başvuru.

Kuramsal çekirdek

Rogers, terapistin kişiliğini ve üç tutumunu — gerçeklik, koşulsuz kabul, empatik anlama — değişimin “gerekli ve yeterli” koşulları olarak sundu. Varoluşçu çizgi ise acıyı hastalık değil, verilmiş bir durum olarak okur.

Seans içinde

Yorum ve teknikten çok ilişkinin niteliği çalışılır; danışan kendi temposunun sahibi kalır. Anlam, seçim ve sorumluluk açıkça gündeme gelir.

Sınırlar

Rogers’ın “gerekli ve yeterli” iddiası, kendi yazısında bir hipotez olarak ileri sürülmüştür; araştırma bunu ilişkisel değişkenlerle sınar.

Okuma listesi

• Rogers, C. R. (1957). The Necessary and Sufficient Conditions of Therapeutic Personality Change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103.Kısa ama kurucu bir makale.
• Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.Verilmiş durumların ayrıntılı işlenişi.
• Frankl, V. E. (2006). İnsanın Anlam Arayışı. (Orijinal: 1946).Anlam merkezli çalışmanın tanıklığı.

Kuramsal çekirdek

MBCT, otomatik pilota düşen düşünce akışını fark etmeyi öğretir; amaç düşünceyi değiştirmek değil, onunla olan ilişkiyi değiştirmektir. Motivasyonel görüşme ise değişme kararsızlığını tartışarak değil, danışanın kendi değişim sözünü izleyerek çalışır.

Seans içinde

MBCT haftalık iki saatlik buluşma ve ev alıştırmalarıyla yürür; motivasyonel görüşme OARS (açık uçlu soru, yansıtma, özetleme, olumlamalar) ile kısa girişlerde kullanılır.

Sınırlar

Farkındalık pratikleri klinik rahatsızlığı artırabilir; grup programları, aktif belirti varsa öncelikle klinik değerlendirme ister.

Okuma listesi

• Segal, Z. V., Williams, J. M. G. ve Teasdale, J. D. (2013). Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Depression (2. baskı). Guilford Press.Programın kuramsal ve pratik kaynağı.
• Miller, W. R. ve Rollnick, S. (2013). Motivational Interviewing: Helping People Change (3. baskı). Guilford Press.Yöntemin el kitabı.
• Kabat-Zinn, J. (1990). Full Catastrophe Living. Delacorte Press.Klinik farkındalık programının kökeni.

Kuramsal çekirdek

Değerlendirme, test uygulamak değil, soruyu doğru kurmaktır. Bir sayının anlamı geçerliğine, güvenirliğine ve kullanıldığı norma bağlıdır; norm dışı bir yorum, ölçülmeyen bir sonuç üretir.

Seans içinde

Anamnez ve Mental Durum Muayenesi görüşmeyle yürür; test, görüşmenin yerine değil, yanına konur. Rapor, sınırları ve dayanağı ile yazılır.

Sınırlar

Test kullanımı, Türkiye’de mevzuatın tanıdığı yetkinlik sınırlarına tabidir; eğitim, unvan vermez.

Okuma listesi

• Anastasi, A. ve Urbina, S. (1997). Psychological Testing (7. baskı). Prentice Hall.Psikometrinin klasik başvurusu.
• Cohen, R. J. ve Swerdlik, M. E. (2018). Psychological Testing and Assessment (9. baskı). McGraw-Hill.Uygulama ve yorum odaklı ders kitabı.

Kuramsal çekirdek

Etik, ezberlenen bir madde listesi değil, kararın gerekçesidir. Yetkinlik sınırları, çift ilişkiden kaçınma, gizliliğin istisnaları ve kayıt tutma, uygulamanın kendisidir.

Seans içinde

Karar öncesi risk, onam ve alternatifler yazılı hâle getirilir; süpervizyon, sorumluluğu tek kişiye bırakmaz. Kriz durumunda gizlilik sınırları mevzuata göre çizilir.

Sınırlar

Kılavuzlar bağlayıcı değildir ama meslek kuruluşu mevzuatı ve yasal yükümlülük birlikte okunmalıdır.

Okuma listesi

• American Psychological Association (2017). Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct.Karar gerekçesi için temel belge.
• Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği.Türkiye’deki meslekî çerçeve.

Karşılaştırma, farkları gösterir; ama ortak olanı da gösterir. Terapötik ilişki, ittifak ve terapistin tutumu; sonuç üzerinde yaklaşım etiketinden daha fazla açıklama gücüne sahip bulunmuştur. Ortak etkenler literatürü, “hangi ekol” sorusunu “işleyen nedir” sorusuna çevirir. Bu, ekol bilgisini gereksiz kılmaz: işleyen neyse, onu hangi çerçeveden kuracağınızı bilmek hâlâ sizin işiniz.

• Norcross, J. C. ve Lamberts, M. J. (2018). Psychotherapies: Empirically Based Clinical Practice (6. baskı). Pearson.Yaklaşımların yan yana karşılaştırması.
• Lambert, M. J. (Ed.) (2013). Bergin and Garfield’s Handbook of Psychotherapy and Behavior Change (6. baskı). Wiley.Sonuç araştırmalarının başvurusu.
• Wampold, B. E. (2015). The Great Psychotherapy Debate (2. baskı). Routledge.Ortak etkenler tartışmasının merkezi.